Leśnicy zatrzymują wodę w lasach. Region inwestuje miliony w retencję

Po gwałtownym deszczu część wody spływa z lasu niemal natychmiast, a po kilku tygodniach bez opadów brakuje jej tam, gdzie drzewa najbardziej jej potrzebują. Leśnicy z regionu próbują odwrócić ten schemat, wykorzystując rowy, mokradła, stawy i niewielkie zbiorniki. W województwie kujawsko-pomorskim oraz części Pomorskiego powstał system obiektów, które mają spowalniać odpływ i zwiększać odporność lasów na susze, pożary oraz ulewy. Skala przedsięwzięć obejmuje już setki inwestycji i dziesiątki milionów złotych.

• Woda w lesie ma zostać na dłużej
• Zastawki i mokradła zastępują szybki odpływ
• Ponad 220 obiektów i miliony złotych na ochronę zasobów
• Nowe projekty obejmują mokradła i ochronę przed erozją

Woda w lesie ma zostać na dłużej

Retencja nie sprowadza się do budowy dużych zbiorników. Woda może być przechowywana w glebie, ściółce, warstwie próchnicznej, torfowiskach, bagnach, zagłębieniach terenu, stawach i rozlewiskach. Część tych zasobów jest niewidoczna, ale właśnie z nich drzewa i inne rośliny korzystają w okresach bezdeszczowych.

W naturalnie działającym lesie opad nie znika od razu w rowach i ciekach. Zatrzymuje się na liściach oraz gałęziach, wsiąka w ściółkę i glebę, a następnie powoli przemieszcza się w zlewni. Takie rozłożenie odpływu ogranicza erozję, zmniejsza ryzyko gwałtownych wezbrań i pozostawia zapas wilgoci na czas suszy.

Znaczenie tych działań rośnie, bo zmienia się nie tylko suma opadów, ale również ich rozkład. Długie okresy bez deszczu coraz częściej przeplatają się z krótkimi, intensywnymi ulewami. Na przesuszonej lub wcześniej odwodnionej glebie nawet duża ilość wody może szybko spłynąć, zamiast zasilić wody gruntowe. Wyższe temperatury dodatkowo przyspieszają parowanie.

Niedobór wody osłabia drzewa, ogranicza ich wzrost i zmniejsza odporność na szkodniki oraz patogeny. Sucha ściółka łatwiej się zapala, dlatego utrzymywanie wilgoci w lesie ma również znaczenie dla ochrony przeciwpożarowej. Z drugiej strony nawalne opady mogą rozmywać skarpy, niszczyć drogi i przepusty oraz zamulać zbiorniki.

Zastawki i mokradła zastępują szybki odpływ

Przez dziesięciolecia gospodarka wodna często zmierzała do jak najszybszego odprowadzania wody. Rowy melioracyjne, prostowane cieki i osuszane tereny podmokłe miały ułatwiać użytkowanie gruntów. Dziś w wielu miejscach skutkiem takich działań jest zbyt szybki odpływ po deszczu oraz obniżenie poziomu wód gruntowych.

Współczesne inwestycje mają przede wszystkim spowalniać wodę w istniejących systemach. Wśród stosowanych rozwiązań znajdują się:

• zastawki na rowach,
• niewielkie progi i przetamowania,
• przepusty z możliwością regulowania poziomu wody,
• groble i urządzenia piętrzące,
• rozlewiska oraz zbiorniki małej retencji,
• odtworzone oczka wodne,
• zasypywanie niepotrzebnych rowów,
• renaturyzacja mokradeł i dawnych stawów,
• zabezpieczenia cieków oraz infrastruktury przed erozją.

Nie oznacza to dowolnego zalewania lasu. Przy każdym zadaniu trzeba uwzględnić warunki terenowe, przepływy wód, siedliska przyrodnicze, bezpieczeństwo dróg i innych obiektów, a także prawa właścicieli sąsiednich gruntów. Dla mieszkańców korzystających z terenów leśnych oznacza to również, że część zmian może być widoczna nie jako duży zbiornik, lecz jako odtworzone mokradło, niewielkie rozlewisko albo przebudowany przepust.

Ponad 220 obiektów i miliony złotych na ochronę zasobów

Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu prowadzi działania retencyjne od 2007 roku. W latach 2007–2021, dzięki dwóm perspektywom finansowym Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, w 17 nadleśnictwach zrealizowano 224 obiekty małej retencji.

Łączna wartość tych inwestycji przekroczyła 24,5 mln zł. Powstałe obiekty pozwoliły zatrzymać ponad 3,45 mln m³ wody. Prace obejmowały między innymi zbiorniki retencyjne, urządzenia piętrzące, cieki i tereny podmokłe, a także infrastrukturę leśną narażoną na erozję.

W drugiej edycji programu, oznaczonej jako MRN2, wykonano 16 zadań w 10 nadleśnictwach. Ich wartość wyniosła 18,6 mln zł, a dofinansowanie sięgnęło niemal 12,7 mln zł. W ramach przedsięwzięć powstały nowe zbiorniki, przebudowano urządzenia wodne, odtworzono mokradła i ograniczono odpływ z terenów leśnych.

Jedna z większych inwestycji wykorzystuje wodę z kopalni wapienia w Wapiennie do zasilania terenów leśnych Nadleśnictwa Gołąbki. System rowów, rurociągów i zbiorników ma umożliwić odtworzenie dawnych akwenów oraz poprawić warunki wodne na rozległym obszarze. Wartość tego zadania przekracza 10 mln zł.

W Nadleśnictwie Trzebciny odtworzono zbiornik wodny i utworzono obszar mokradłowy. Dzięki temu podniósł się poziom wód gruntowych, poprawiły się warunki siedliskowe, a ptaki i inne gatunki zyskały dodatkowe miejsca bytowania. Zbiornik zwiększył również bezpieczeństwo przeciwpożarowe lasów.

Nowe projekty obejmują mokradła i ochronę przed erozją

Kolejne przedsięwzięcia RDLP w Toruniu są finansowane z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021–2027. Największy projekt, MRN3, obejmuje 14 nadleśnictw. Wartość planowanych inwestycji wynosi około 29,6 mln zł, a prace przewidziano na lata 2024–2028.

Projekt zakłada działania retencyjne i przeciwerozyjne. Mają one ograniczyć skutki susz, pożarów i gwałtownych opadów, a także poprawić bilans wodny nizinnych ekosystemów leśnych. W tym przypadku zatrzymywanie wody jest powiązane z ochroną dróg, przepustów, skarp i innych elementów infrastruktury.

Równolegle prowadzony jest projekt „Lasy dla mokradeł – ochrona siedlisk hydrogenicznych na obszarach cennych przyrodniczo”. W ośmiu nadleśnictwach zaplanowano odbudowę i ochronę torfowisk, mokradeł oraz innych siedlisk zależnych od wody. Wartość projektu to 4,1 mln zł, a jego realizacja potrwa do 2029 roku.

Od 2007 roku RDLP w Toruniu zrealizowała lub rozpoczęła inwestycje o łącznej wartości przekraczającej 70 mln zł. Ich efektem ma być nie tylko większa ilość wody zatrzymanej w lesie, lecz także lepsza ochrona siedlisk, większa różnorodność biologiczna, mniejsze zagrożenie pożarowe i ograniczenie szkód powodowanych przez gwałtowne opady.

na podstawie: Powiat.